جام جهانی همیشه بزرگترین رویداد فوتبالی جهان بوده، اما در ایران امسال یک اتفاق مهمتر هم رخ داده است؛ شکلگیری بیسابقهترین رقابت رسانهای برای پوشش این تورنمنت. شاید در هیچ دورهای از جام جهانی، این تعداد ویژهبرنامه با رویکردهای متفاوت به صورت همزمان تولید نشده بود. از «جام ۲۶» شبکه سه با اجرای محمدحسین میثاقی گرفته تا «۲۰۲۶» با اجرای عادل فردوسیپور، «برجام» با حضور جواد خیابانی و خداداد عزیزی، «بفرمایید جام» با اجرای امیرحسین قیاسی و همچنین برنامه ابوطالب حسینی؛ هر کدام تلاش میکنند سهمی از مخاطبی را به دست آورند که امروز بیش از هر زمان دیگری حق انتخاب دارد.
این اتفاق را نباید صرفاً افزایش تعداد برنامههای فوتبالی دانست. آنچه در حال رخ دادن است، نشانه تغییر ساختار مصرف رسانه در ایران است. سالها پیش، مخاطب برای تماشای برنامههای فوتبالی تنها یک یا دو انتخاب داشت و همین انحصار باعث میشد کیفیت برنامهها چندان تحت فشار رقابت قرار نگیرد. اما امروز، با گسترش پلتفرمهای اینترنتی، شبکه نمایش خانگی و رسانههای آنلاین، مخاطب در هر لحظه میتواند میان چند برنامه جابهجا شود. این یعنی دیگر هیچ رسانهای نمیتواند تنها با اتکا به نام خود، مخاطب را حفظ کند؛ بلکه باید هر شب برای جلب توجه او رقابت کند.
جالبتر اینکه این رقابت فقط بر سر پخش مسابقات نیست. تقریباً همه این برنامهها به تصاویر یکسان مسابقات دسترسی دارند و همه درباره یک اتفاق واحد صحبت میکنند. بنابراین تفاوت را نه فوتبال، بلکه «روایت فوتبال» میسازد. هر برنامه تلاش میکند شخصیت مستقلی برای خود تعریف کند؛ یکی روی تحلیل فنی سرمایهگذاری میکند، دیگری از چهرههای نوستالژیک استفاده میکند، یکی فضای شوخی و سرگرمی را پررنگتر میکند و دیگری به دنبال گفتوگوهای متفاوت و اجرای شخصیتر است. در واقع مخاطب امروز بیش از آنکه صرفاً مسابقه را دنبال کند، شیوه روایت آن مسابقه را انتخاب میکند.
نکته مهم دیگر، حضور همزمان مجریانی است که هر کدام سرمایه رسانهای قابل توجهی دارند. عادل فردوسیپور همچنان یکی از محبوبترین چهرههای فوتبال ایران است و بازگشت او به فضای ویژهبرنامههای جام جهانی، به خودی خود بخشی از مخاطبان را جذب میکند. در مقابل، محمدحسین میثاقی تلاش میکند جایگاه تثبیتشده خود در تلویزیون را حفظ کند. جواد خیابانی با تجربه چند دهه گزارشگری و خداداد عزیزی با شخصیت صریح و غیرقابل پیشبینی، ترکیب متفاوتی ساختهاند و برنامههای دیگر نیز سعی کردهاند با استفاده از طنز، گفتوگو یا فرم اجرایی متفاوت، هویت مستقلی پیدا کنند. این یعنی رقابت دیگر فقط میان برنامهها نیست؛ بلکه میان برندهای شخصی رسانهای نیز شکل گرفته است.
از سوی دیگر، این تعدد برنامهها نشان میدهد که جام جهانی همچنان مهمترین دارایی رسانهای فوتبال است. در دورهای که شبکههای اجتماعی بخش بزرگی از اخبار را در چند ثانیه منتشر میکنند و خلاصه مسابقات به سرعت در دسترس قرار میگیرد، هنوز هم رسانهها حاضرند سرمایهگذاری قابل توجهی برای تولید برنامههای تحلیلی و گفتوگومحور انجام دهند. دلیلش روشن است؛ مخاطب دیگر برای «خبر» به تلویزیون یا پلتفرمها مراجعه نمیکند، بلکه برای «تحلیل»، «گفتوگو»، «سرگرمی» و همراهی با چهرههای محبوبش وقت میگذارد.
این رقابت البته یک پیامد مهم هم دارد؛ افزایش کیفیت. وقتی چند برنامه همزمان برای جذب یک جامعه مخاطب رقابت میکنند، هر کدام ناچارند کیفیت اجرا، طراحی استودیو، ریتم برنامه، انتخاب کارشناسان، دکور، گرافیک و حتی حضور در شبکههای اجتماعی را جدیتر بگیرند. در چنین شرایطی، برنده نهایی فقط یک برنامه نیست؛ بلکه خود مخاطب است که محصولی متنوعتر و حرفهایتر دریافت میکند.
البته این رقابت روی دیگری هم دارد. تعدد برنامهها لزوماً به معنای تنوع واقعی نیست. اگر همه برنامهها به یک فرمول مشابه برسند و فقط مجریان تغییر کنند، مخاطب خیلی زود احساس تکرار خواهد کرد. تفاوت واقعی زمانی ایجاد میشود که هر برنامه زاویه دید، زبان و هویت مشخص خود را پیدا کند؛ وگرنه صرف افزایش تعداد، تضمینی برای موفقیت نیست.
شاید مهمترین ویژگی جام جهانی ۲۰۲۶ در ایران، همین باشد؛ اینکه برای نخستین بار، خودِ ویژهبرنامههای فوتبالی به اندازه مسابقات اهمیت پیدا کردهاند. رقابت از زمین فوتبال به استودیوهای تلویزیونی و پلتفرمهای آنلاین کشیده شده است. این دیگر فقط جنگ تیمهای ملی نیست؛ جنگ رسانهها برای تصاحب اعتماد، زمان و توجه مخاطب است. جام جهانی چند هفته دیگر به پایان میرسد، اما نتیجه این رقابت میتواند مسیر تولید برنامههای ورزشی در ایران را برای سالهای آینده تغییر دهد؛ زیرا هر رسانهای که بتواند در این میدان اعتماد مخاطب را به دست آورد، احتمالاً برنده واقعی پس از سوت پایان جام جهانی خواهد بود.
یادداشت اختصاصی از "مثبت سینما"
